"งานของอาจารย์เดวิดในเล่มนี้ดูเหมือนจะยืนอยู่กึ่งกลางระหว่างสองโลก—มีทั้งความลึกแบบวรรณคดี และความเป็นกันเองของบทกวีสมัยใหม่ ซึ่งทำให้เล่มนี้สามารถอ่านได้ในฐานะตัวอย่างสำคัญของ บทกวีรักข้างเดียวในวรรณกรรมร่วมสมัย"
บทกวีรักข้างเดียวในบริบทไทยสมัยใหม่
การอ่าน Under the Weeping Fig ของ อาจารย์เดวิด (Ajarn David) ในฐานะ “บทกวีรักข้างเดียว” ซึ่งเป็นรูปแบบหนึ่งของ บทกวีสมัยใหม่ เป็นหนึ่งในวิธีอ่านที่ผู้เขียนไม่ได้ประกาศไว้โดยตรง แต่ก็มีลักษณะบางอย่างที่ผู้อ่านอาจค่อย ๆ สังเกตได้
หากถอยออกจากบทกวีแต่ละบท ซึ่งล้วนสมบูรณ์ในตัวเอง แล้วมองทั้งเล่มร่วมกัน จะเริ่มเห็นโครงสร้างบางอย่างค่อย ๆ ปรากฏขึ้น คล้ายบทกวีชิ้นเดียวที่ยาวต่อเนื่องผ่าน 72 บท
การอ่านแบบนี้ไม่ได้ปฏิเสธคุณค่าของบทกวีแต่ละบท ตรงกันข้าม มันช่วยให้แต่ละบทมีความหมายเพิ่มขึ้น เพราะเริ่มถูกมองในความสัมพันธ์กับบทอื่น ๆ และกับความรู้สึกที่ค่อย ๆ สะสมตลอดทั้งเล่ม
ในบริบทของวรรณคดีไทย แนวคิดเรื่อง “รักข้างเดียว” ไม่ใช่เรื่องใหม่ เราพบได้ตั้งแต่นิราศของ สุนทรภู่ ไปจนถึงบทกวีสมัยใหม่ที่หันมาสำรวจความรู้สึกภายในมากขึ้น เพียงแต่ในงานร่วมสมัย ความรักลักษณะนี้มักถูกเล่าผ่านชีวิตประจำวัน และภาษาที่เรียบง่ายขึ้น
งานของอาจารย์เดวิดในเล่มนี้จึงดูเหมือนจะยืนอยู่กึ่งกลางระหว่างสองโลกนี้—มีทั้งความลึกแบบวรรณคดี และความเป็นกันเองของบทกวีสมัยใหม่ และยังสามารถมองได้ว่าเป็นพัฒนาการอีกขั้นหนึ่งของ บทกวีรักไทย ที่หันมาเล่าความรู้สึกอย่างเรียบง่ายและใกล้ตัวมากขึ้น ซึ่งทำให้เล่มนี้สามารถอ่านได้ในฐานะตัวอย่างสำคัญของ บทกวีรักข้างเดียว ในวรรณกรรมร่วมสมัย
เสียงของ “รักข้างเดียว” ในบทกวีรักข้างเดียวภาษาไทย
เมื่ออ่านบทภาษาไทยอย่างต่อเนื่อง จะเริ่มเห็นรูปแบบบางอย่างที่ปรากฏซ้ำอย่างน่าสังเกต
ภาพของ “เธอ” ปรากฏในหลายบท โดยมีรายละเอียดเล็ก ๆ ที่ค่อย ๆ สะสม—รอยยิ้ม ท่าทาง หรือช่วงเวลาสั้น ๆ—จนให้ความรู้สึกว่าอาจเป็นคนเดียวกัน แม้ไม่เคยถูกระบุชัด
สิ่งที่น่าสังเกตคือ รายละเอียดเหล่านี้ไม่ได้ถูกเน้นอย่างชัดเจนในบทใดบทหนึ่ง แต่ค่อย ๆ ปรากฏแบบกระจัดกระจาย เมื่ออ่านเพียงบทเดียว อาจดูเป็นเพียงภาพเล็ก ๆ แต่เมื่ออ่านต่อเนื่อง ภาพเหล่านั้นเริ่มเชื่อมโยงกัน
ในบางบท ความสัมพันธ์ถูกวาดไว้เพียงชั่วคราว เช่น ความฝันที่ได้อยู่ด้วยกัน “แค่วันเดียว ก็พอแล้ว” ซึ่งอาจสะท้อนการยอมรับข้อจำกัดบางอย่างของความสัมพันธ์นั้น
ในอีกบทหนึ่ง ผู้พูดกล่าวว่า “สำหรับผม มันพอแล้ว” ประโยคสั้น ๆ แบบนี้ไม่ได้อธิบายทุกอย่างตรงไปตรงมา แต่เมื่อปรากฏในหลายบริบท ก็เริ่มชี้ให้เห็นทิศทางของความรู้สึก
บทที่กล่าวถึงคำว่า “รักข้างเดียว” โดยตรง ยิ่งทำให้แนวคิดนี้ชัดขึ้น แต่ในลักษณะที่เป็นการตั้งข้อสังเกต มากกว่าการสารภาพอย่างเปิดเผย
ขณะที่บางบทเลือกใช้ภาพเรียบง่าย เช่น “เก้าอี้ว่าง” เพื่อสื่อถึงการไม่อยู่ ซึ่งอาจเป็นภาพที่เงียบที่สุด แต่กลับชัดเจนที่สุดภาพหนึ่งในเล่ม
การไม่บอกตรง ๆ: วิธีเล่าที่สอดคล้องกับเนื้อหา
หากอ่านเล่มนี้ในฐานะเรื่องของ “รักข้างเดียว” อาจเกิดคำถามขึ้นว่า เหตุใดจึงไม่มีการบอกไว้ตรง ๆ
ในงานของอาจารย์เดวิด วิธีการเล่าแบบนี้อาจเกี่ยวข้องกับ “การปกป้อง” เพราะผู้ที่ถูกกล่าวถึงในบทกวีอาจเป็นคนจริง และยังมีชีวิตอยู่ในโลกเดียวกัน การแสดงความรู้สึกอย่างตรงไปตรงมาอาจส่งผลกระทบต่ออีกฝ่าย
เมื่อมองในแง่นี้ การกระจายความรู้สึกออกเป็นหลายบท การเปลี่ยนมุมมองของผู้พูด หรือการสอดแทรกบทเชิงปรัชญาและอารมณ์ขัน อาจช่วยให้ความจริงทางอารมณ์ยังคงอยู่ โดยไม่จำเป็นต้องเปิดเผยอย่างตรงไปตรงมา
แต่อีกมุมหนึ่ง การไม่ระบุชัดก็อาจไม่ใช่เพียงการหลีกเลี่ยง หากแต่เป็นวิธีการเล่าเรื่องแบบหนึ่ง เพราะหากความรักนี้ถูกกำหนดชัดเจนว่าเป็นของใคร ระหว่างใคร ผู้อ่านอาจมองมันเป็นเรื่องเฉพาะบุคคล แต่เมื่อมันถูกเล่าในลักษณะที่เปิดกว้าง ผู้อ่านที่เคยมีประสบการณ์คล้ายกันจะสามารถนำตัวเองเข้าไปอยู่ในบทกวีได้
ในแง่นี้ ความคลุมเครือไม่ได้ลดทอนความหมาย แต่กลับทำให้ความรู้สึกนั้นกว้างขึ้น
ที่น่าสนใจคือ ลักษณะที่ดูเหมือนการ “ซ่อน” นี้ อาจสอดคล้องกับธรรมชาติของรักข้างเดียวเอง—ความรู้สึกที่มีอยู่อย่างเต็มที่ในฝ่ายหนึ่ง แต่อีกฝ่ายอาจไม่เคยรับรู้ทั้งหมด
กล่าวอีกอย่างหนึ่ง รูปแบบของหนังสือ อาจกำลังสะท้อนรูปแบบของความรู้สึกที่มันพูดถึง
จากขนบเดิมสู่กลอนเปล่า
เมื่อเทียบกับขนบเดิมของไทย เช่น งานของ สุนทรภู่ ที่มีรูปแบบชัดเจนและใช้เสียงสัมผัสเป็นโครงสร้างหลัก
บทกวีในเล่มนี้เลือกใช้ “กลอนเปล่า” ซึ่งอาจารย์เดวิดเองก็กล่าวว่าเป็นรูปแบบที่ยังอยู่ในช่วงพัฒนาในประเทศไทย
กวีรุ่นหลังอย่าง อังคาร กัลยาณพงศ์ และ เนาวรัตน์ พงษ์ไพบูลย์ ได้ช่วยเปิดพื้นที่ให้บทกวีไทยหันมาสำรวจความคิดและประสบการณ์ภายในมากขึ้น ซึ่งงานชิ้นนี้ก็ดูเหมือนจะต่อยอดในทิศทางนั้น
การใช้ภาษาที่ใกล้เคียงการพูด ทำให้ความรู้สึกในบทกวีดูเป็นธรรมชาติ และช่วยให้ “รักข้างเดียว” ไม่ถูกยกระดับจนห่างไกลจากชีวิตจริง แนวทางนี้ทำให้ผลงานของอาจารย์เดวิดชิ้นนี้ชัดเจนว่าเป็นส่วนหนึ่งของพัฒนาการของ บทกวีสมัยใหม่ไทย
อีกมิติหนึ่งที่ช่วยให้เห็นพัฒนาการของงานชิ้นนี้ชัดขึ้น คือเมื่อพิจารณาร่วมกับผลงานก่อนหน้าของอาจารย์เดวิด บทกวีจากสกลนคร (Poems from Sakon Nakhon) ซึ่งเป็นรวมบทกวีสองภาษาเช่นกัน แต่มีลักษณะต่างออกไป โดยในเล่มก่อน บทกวีภาษาไทยมักทำหน้าที่ใกล้เคียงกับการถ่ายทอดหรือสะท้อนบทภาษาอังกฤษ ขณะที่ใน Under the Weeping Fig บทภาษาไทยและภาษาอังกฤษถูกสร้างขึ้นควบคู่กันตั้งแต่ต้น ทำให้แต่ละภาษาแสดงอารมณ์และจังหวะของตัวเองได้อย่างเป็นอิสระมากขึ้น
ความเปลี่ยนแปลงนี้ยังเห็นได้ในระดับของภาษาและน้ำเสียง จากความเป็นทางการและเชิงวรรณศิลป์มากขึ้นในงานก่อนหน้า มาสู่ภาษาที่เรียบง่าย เป็นกันเอง และใกล้เคียงภาษาพูดมากขึ้นในเล่มนี้ ซึ่งมีส่วนสำคัญต่อวิธีที่ “รักข้างเดียว” ถูกถ่ายทอด—ไม่ใช่ในฐานะภาพอุดมคติ แต่ในฐานะประสบการณ์ที่เกิดขึ้นได้จริงในชีวิตประจำวัน
ที่น่าสนใจยิ่งไปกว่านั้น ในบทกวีจากสกลนคร ยังมีบทกวีหนึ่งที่เมื่อมองย้อนกลับมาแล้ว ดูเหมือนจะชี้ไปข้างหน้าถึงแนวคิดของ Under the Weeping Fig อย่างแผ่วเบา บทกวีนั้นกล่าวถึงชายหนุ่มที่กำลังทุกข์จากความรักที่ไม่อาจเป็นไปได้ และเสนอว่าความรักเช่นนั้นอาจไม่ได้มีไว้เพื่อให้สมหวัง แต่สามารถถูกนำไปสร้างสิ่งใหม่บางอย่างที่มีคุณค่าในตัวเอง
เมื่ออ่านในเวลานั้น อาจเป็นเพียงข้อคิดหนึ่งเกี่ยวกับความรัก แต่เมื่อมองจากระยะหลัง มันชวนให้ตั้งคำถามว่า แนวคิดนี้อาจเป็นจุดเริ่มต้นของทิศทางที่อาจารย์เดวิดจะพัฒนาอย่างเต็มที่ในเล่มถัดมา
รักข้างเดียวในวรรณกรรมไทย: จากนิราศสู่บทกวีสมัยใหม่
หากมองในภาพกว้าง “รักข้างเดียว” ไม่ใช่แนวคิดใหม่ในวรรณกรรมไทย แต่เป็นความรู้สึกที่ปรากฏมาอย่างต่อเนื่อง เพียงแต่ถูกถ่ายทอดในรูปแบบที่ต่างกันไปตามยุคสมัย
ในงานนิราศของ สุนทรภู่ ความรักมักปรากฏในรูปของการพลัดพรากและความคิดถึงที่ไม่มีวันตอบกลับ ผู้พูดเดินทางไปข้างหน้า ขณะที่ความรู้สึกยังคงผูกติดอยู่กับคนรักที่ไม่อยู่ตรงนั้นแล้ว
ความรักในลักษณะนี้มีความเป็น “ฝ่ายเดียว” อย่างชัดเจน แต่ถูกถ่ายทอดผ่านภาพการเดินทาง ระยะทาง และกาลเวลา
เมื่อเข้าสู่บทกวีไทยยุคใหม่ ความรักเริ่มเปลี่ยนจากการมองออกไปภายนอก สู่การหันกลับเข้ามามองภายใน กวีอย่าง อังคาร กัลยาณพงศ์ และ เนาวรัตน์ พงษ์ไพบูลย์ ไม่ได้มุ่งเพียงบอกเล่าเหตุการณ์ แต่ให้ความสำคัญกับภาวะของจิตใจ ความไม่แน่นอนของความรู้สึก และความไม่สมดุลของความสัมพันธ์
ในบริบทนี้ “รักข้างเดียว” ไม่ได้เป็นเพียงความโศกเศร้า แต่กลายเป็นพื้นที่สำหรับการตั้งคำถาม—เกี่ยวกับตัวตน ความคาดหวัง และธรรมชาติของความรักเอง
อีกมิติหนึ่งที่ช่วยอธิบายวิธีมองความรักในเล่มนี้ คือสิ่งที่อาจเรียกว่า “มุมมองแบบพุทธ” ซึ่งไม่เน้นการครอบครองหรือการทำให้ความรู้สึกสมบูรณ์ตามความต้องการของตนเอง แต่ให้ความสำคัญกับการยอมรับสภาวะของสิ่งต่าง ๆ ตามที่เป็นอยู่
ในแง่นี้ ความรักที่ไม่ถูกตอบกลับไม่ได้ถูกมองว่าเป็นความล้มเหลว หากแต่เป็นประสบการณ์หนึ่งที่สามารถรับรู้ เข้าใจ และอยู่ร่วมกับมันได้ โดยไม่จำเป็นต้องเปลี่ยนแปลงอีกฝ่ายหรือบังคับให้ความสัมพันธ์เป็นไปในรูปแบบใดรูปแบบหนึ่ง
เมื่อเทียบกับแนวโน้มเหล่านี้ งานของอาจารย์เดวิดใน Under the Weeping Fig ดูเหมือนจะรับอิทธิพลจากทั้งสองแนวทาง
จากนิราศ มันรับเอาความต่อเนื่องของความรู้สึก—ความคิดถึงที่ดำรงอยู่ แม้ไม่มีการตอบกลับ
จากบทกวีสมัยใหม่ มันรับเอาการสำรวจภายใน และการยอมรับความไม่สมดุลของความสัมพันธ์โดยไม่จำเป็นต้องแก้ไข
แต่สิ่งที่แตกต่าง คือวิธีที่มันย้าย “รักข้างเดียว” ลงมาอยู่ในชีวิตประจำวัน
ไม่ใช่การเดินทางไกล
ไม่ใช่ภาพอุดมคติ
แต่เป็นช่วงเวลาสั้น ๆ—การรอ การนึกถึง การพบกันโดยบังเอิญ
ในแง่นี้ งานของอาจารย์เดวิดไม่ได้เพียงสืบทอดขนบของ บทกวีรักข้างเดียว เท่านั้น แต่ยังค่อย ๆ ปรับมันให้เข้ากับโลกของคนร่วมสมัย
สิ่งที่งานชิ้นนี้ทำแตกต่างออกไป
เมื่อวาง Under the Weeping Fig ไว้ในบริบทของวรรณกรรมทั้งไทยและสากล สิ่งที่น่าสนใจไม่ใช่เพียงแค่การพูดถึง “รักข้างเดียว” แต่เป็นวิธีที่อาจารย์เดวิดเลือกจะอยู่กับมัน
ในวรรณกรรมจำนวนมาก ความรักที่ไม่สมหวังมักนำไปสู่ความตึงเครียด—ความพยายามเปลี่ยนแปลงอีกฝ่าย การดิ้นรนเพื่อให้ความสัมพันธ์สมดุล หรือแม้แต่การล่มสลายของผู้รัก
แต่ในงานของอาจารย์เดวิด ความไม่สมดุลนี้ไม่ได้ถูกผลักให้ถึงจุดแตกหัก
ความรู้สึกยังคงอยู่
แต่ไม่ถูกเร่งให้ต้องเปลี่ยน
และไม่ถูกขยายจนกลายเป็นโศกนาฏกรรม
อีกลักษณะหนึ่งที่เห็นได้ชัด คือการมองผู้เป็นที่รักในฐานะ “คนจริง” ที่มีชีวิตของตัวเอง ไม่ได้ถูกลดทอนให้เป็นเพียงภาพในอุดมคติ หรือเป็นเพียงศูนย์กลางของความรู้สึกของผู้พูด
เธอมีโลกของเธอ
มีเส้นทางของเธอ
และความสุขของเธอไม่ได้ขึ้นอยู่กับการมีผู้พูดอยู่ในนั้น
การมองแบบนี้ทำให้ทิศทางของความสนใจเปลี่ยนไป จากการจมอยู่กับความรู้สึกของตัวเอง ไปสู่การรับรู้การมีอยู่ของอีกฝ่ายอย่างเงียบ ๆ
นอกจากนี้ งานของอาจารย์เดวิดยังมีระยะห่างบางอย่าง—ไม่ใช่ระยะห่างที่ตัดขาด แต่เป็นระยะห่างที่ทำให้สามารถมองเห็นตัวเองได้
ในบางบท ความรู้สึกจริงจังถูกแทรกด้วยอารมณ์ขัน หรือการตั้งคำถามกับตัวเอง ซึ่งช่วยไม่ให้ความรักกลายเป็นสิ่งที่หนักจนเกินไป
สิ่งเหล่านี้รวมกัน ทำให้ “รักข้างเดียว” ในเล่มนี้ไม่ได้ถูกนำเสนอในฐานะปัญหา
แต่เป็นสภาพหนึ่งของความรู้สึก ที่สามารถดำรงอยู่ได้ โดยไม่จำเป็นต้องเปลี่ยนแปลงไปเป็นอย่างอื่น
ความเพียงพอของรักข้างเดียว
สิ่งที่น่าสนใจที่สุดของเล่มนี้ อาจไม่ใช่การพูดถึง “รักข้างเดียว” โดยตรง แต่เป็นวิธีที่ความหมายของมันค่อย ๆ เปลี่ยนไปตลอดทั้งเล่ม
ในช่วงต้น ความรักอาจดูเป็นความรู้สึกที่ไม่สมดุล เป็นการให้โดยไม่มีการตอบกลับ และดูเหมือนจะนำไปสู่ความไม่สมหวัง แต่เมื่อบทกวีดำเนินต่อไป มุมมองต่อความรู้สึกนี้ก็ค่อย ๆ เปลี่ยนตาม
แทนที่จะพัฒนาไปสู่ความทุกข์หรือการเรียกร้อง ความรักกลับถูกมองในลักษณะที่สงบลง และมีระยะห่างมากขึ้น
ในงานของอาจารย์เดวิด ความรักไม่ได้ถูกทำให้เป็นปัญหาที่ต้องแก้ และไม่ได้ถูกทำให้เป็นโศกนาฏกรรม หากแต่ค่อย ๆ ปรากฏในฐานะประสบการณ์รูปแบบหนึ่ง ที่สามารถดำรงอยู่ได้ แม้จะไม่สมบูรณ์ในความหมายทั่วไป
มุมมองเช่นนี้อาจสอดคล้องกับแนวคิดแบบพุทธ ที่เน้นการปล่อยวางและการยอมรับ มากกว่าการยึดถือหรือการเรียกร้อง ความรักจึงไม่ได้ถูกนิยามจากการได้มาหรือการครอบครอง แต่จากการรับรู้และเข้าใจความรู้สึกนั้นตามที่มันเป็น
ในหลายบท ความรักถูกเปรียบเป็นสิ่งบางเบา หรือเป็นพื้นที่เงียบ ๆ ที่อีกฝ่ายสามารถเข้ามาพักได้ โดยไม่ถูกเรียกร้อง ซึ่งทำให้ความสัมพันธ์ แม้จะไม่สมบูรณ์ ก็ยังคงมีคุณค่าในรูปแบบของมันเอง
เมื่อมองทั้งเล่มร่วมกัน คำถามจึงอาจไม่ใช่ว่ารักข้างเดียวควรจบลงอย่างไร
แต่เป็นว่า ความรักจำเป็นต้องได้รับการตอบกลับหรือไม่
หรือแท้จริงแล้ว การรักอยู่ฝ่ายเดียว
ก็อาจเพียงพอแล้วในแบบของมันเอง
สำหรับผู้ที่สนใจ บทกวีรัก และ กวีนิพนธ์สองภาษา (ไทย-อังกฤษ) สามารถหาซื้อ Under the Weeping Fig ได้ผ่าน Amazon (ปกแข็ง ปกอ่อน และ Kindle eBook) หรือสั่งซื้อในประเทศไทยผ่านร้านทางการของ Ysaan Books บน Shopee และ Lazada
